Kortdurende luchtvervuiling tijdens examens vergroot bestaande sociaaleconomische verschillen. (Illsutratie: BTV-Rotterdam/Firefly)
Onderwijs bepaalt in belangrijke mate de kansen die mensen later in het leven krijgen. Toch is nog onvoldoende bekend hoe milieufactoren bijdragen aan ongelijkheid in het onderwijs. Hoewel achtergestelde groepen vaak aan meer luchtvervuiling worden blootgesteld, is de vraag ook of zij sterker door vervuiling worden benadeeld.
Een nieuw onderzoek van Simon Briole en Camille Salesse laat zien dat dit inderdaad het geval is. De onderzoekers onderzochten bijna vijf miljoen Franse middelbare scholieren in de periode 2010–2017. Zij combineerden examengegevens met gedetailleerde gegevens over fijnstof en gebruikten variaties in windrichting om het effect van tijdelijke vervuilingspieken zo betrouwbaar mogelijk vast te stellen.
De uitkomst: kortdurende luchtvervuiling tijdens examens vergroot bestaande sociaaleconomische verschillen.
Lagere prestaties bij vervuilingspieken
Het onderzoek richt zich op PM2,5: zeer kleine fijnstofdeeltjes die diep in de longen kunnen doordringen en samenhangen met aanzienlijke gezondheids- en economische schade. Wanneer de PM2,5-concentratie op een examendag boven de gezondheidskundige WHO-drempel uitkwam, daalden de prestaties van sociaal achtergestelde leerlingen. Bij examens aan het einde van de middelbare school ging het om ongeveer 4 tot 5 procent van een standaarddeviatie. Bij examens aan het einde van de middelbare schoolloopbaan liep dit op tot ongeveer 6 tot 7 procent. Bij leerlingen uit meer bevoorrechte milieus werd geen vergelijkbare statistisch aantoonbare daling vastgesteld. Dat betekent niet dat achtergestelde leerlingen onder normale omstandigheden altijd slechter presteren dan andere leerlingen. Het betekent dat een vervuilingspiek hun prestaties extra aantast, terwijl bij meer bevoorrechte leerlingen geen aantoonbaar vergelijkbaar effect wordt gevonden.
De bestaande kloof wordt groter
De schade door luchtvervuiling staat niet op zichzelf. Leerlingen uit achtergestelde milieus hebben gemiddeld al een lagere uitgangspositie. Het schema bij het onderzoek maakt duidelijk wat er vervolgens gebeurt:
- Onder normale omstandigheden ligt de gemiddelde prestatie van achtergestelde leerlingen lager;
- Bij een vervuilingspiek daalt hun prestatie verder;
- De prestaties van andere leerlingen blijven gemiddeld ongeveer op hetzelfde niveau;
- Daardoor wordt de bestaande prestatiekloof groter.
Het verlies door de vervuilingspiek komt overeen met ongeveer 9 procent van de sociaaleconomische prestatiekloof bij examens in het voortgezet onderwijs en kan oplopen tot 25 procent bij de eindexamens. Luchtvervuiling werkt daarmee als een extra hindernis voor leerlingen die al minder kansen hebben.
Rood: weergave examenresultaten van kinderen uit Sociaaleconomisch kwetsbare gezinnen; Blauw: die van meer welgestelden ouders.
Concentratie en veerkracht
De onderzoekers wijzen cognitieve veerkracht aan als een belangrijk mechanisme. Daarmee bedoelen zij het vermogen om onder moeilijke omstandigheden – zoals stress, tijdsdruk en langdurige inspanning – goed te blijven presteren. Leerlingen uit achtergestelde milieus blijken gemiddeld vaker minder goed te presteren tijdens zwaarwegende examens dan op hun reguliere beoordelingen gedurende het schooljaar. Dat wijst op een lagere gemiddelde cognitieve veerkracht.
Juist deze leerlingen blijken gevoeliger voor een tijdelijke stijging van de PM2,5-concentratie. Luchtvervuiling tast dus niet alleen de fysieke leefomgeving aan, maar kan ook het vermogen verminderen om kennis en vaardigheden op een beslissend moment volledig te benutten.
Goede scholen kunnen verschil maken
Het onderzoek bevat ook een hoopgevend element. Leerlingen die minder goed kunnen blijven presteren onder stress, tijdsdruk en langdurige concentratie bleken gevoeliger voor tijdelijke pieken in luchtvervuiling. Dat suggereert dat de schoolomgeving veerkracht kan versterken en de ongelijke gevolgen van milieubelasting kan beperken. Goede scholen kunnen dus een deel van de kwetsbaarheid compenseren. Maar deze uitkomst mag niet worden omgedraaid tot de conclusie dat leerlingen zich maar aan vervuiling moeten leren aanpassen. De belangrijkste maatregel blijft het verminderen van de vervuiling zelf.
Juist relevant rond Rotterdam
De bevindingen zijn relevant voor alle plaatsen waar kinderen en jongeren worden blootgesteld aan luchtverontreiniging. Rond Rotterdam The Hague Airport gaat het om een leefomgeving waarin bewoners niet alleen met geluidsoverlast, maar ook met uitstoot en andere milieueffecten van vliegverkeer te maken hebben. Realiseer dat nagenoeg tegen de startbaan in Rotterdam een Albeda-college staat en aan de overzijde een kinderdagverblijf. De gevolgen van vliegbewegingen zijn daarmee breder dan hinder op het moment dat een vliegtuig overvliegt. Een vervuilde leefomgeving kan gezondheid, welzijn en onderwijskansen aantasten. Vooral wanneer bestaande sociaaleconomische verschillen door tijdelijke vervuilingspieken verder worden uitvergroot.
Geen gelijke kansen zonder schone lucht
Het onderzoek laat zien dat luchtvervuiling niet iedereen op dezelfde manier treft. Dezelfde vervuilingspiek kan voor de ene leerling nauwelijks merkbaar zijn, maar voor een andere leerling leiden tot een duidelijke achteruitgang tijdens een examen dat bepalend is voor de verdere schoolloopbaan. Wie gelijke kansen serieus neemt, kan daarom niet volstaan met aandacht voor onderwijs alleen. Ook de kwaliteit van de leefomgeving telt.
Schone lucht is geen luxe. Zij is een voorwaarde voor gezondheid, welzijn en eerlijke onderwijskansen.
Auteurs:
- Simon Briole, Center for Environmental Economics Montpellier, University of Montpellier, Paris School of Economics
- Camille Salesse, Center for Environmental Economics Montpellier, University of Montpellier
Bron: Wid.World 14 september 2026